आजच्या धकाधकीच्या जीवनशैलीमुळे गुदविकारांचे प्रमाण झपाट्याने वाढताना दिसते. चुकीचा आहार, बसून राहण्याची सवय, व्यायामाचा अभाव, वारंवार होणारी बद्धकोष्ठता आणि ताणतणाव यामुळे मूळव्याध (Piles), फिशर (Fissure) आणि फिस्टुला (Fistula) हे त्रास सामान्य होत चालले आहेत. अनेक लोक लाजेपोटी हे विकार लपवतात, उपचार लांबवतात आणि त्यामुळे आजार अधिक बळावतो. योग्य वेळी योग्य उपचार घेतल्यास हे आजार नियंत्रित होऊ शकतात आणि पूर्ण बरेही होऊ शकतात. आयुर्वेद या विकारांकडे संपूर्ण (Holistic) दृष्टीकोनातून पाहतो आणि मूळ कारण दूर करण्यावर भर देतो.
मूळव्याध, फिशर आणि फिस्टुला म्हणजे काय?
१. मूळव्याध (Piles / Arsha)
ही स्थिती गुदप्रदेशातील शिरांमध्ये सूज, जळजळ आणि दाह निर्माण झाल्याने होते. यात मलविसर्जनावेळी रक्तस्त्राव, सूज, खाज आणि जडपणा जाणवतो.
२. फिशर (Parikartika)
गुदद्वाराच्या आतील त्वचेवर छोटी फट किंवा जखम निर्माण होते. सहसा कठीण मलप्रवृत्ती, जोर लावणे आणि बद्धकोष्ठता हे प्रमुख कारण असतात. यात तीव्र वेदना, जळजळ, आणि शौचानंतर तासभर होणारी जळजळ दिसते.
३. फिस्टुला (Bhagandara)
गुदद्वार आणि आजूबाजूच्या त्वचेतील छोटा अनैसर्गिक मार्ग (tunnel) तयार होतो. यात वारंवार पू, सूज, वेदना आणि ओलसरपणा जाणवतो. हा विकार पुनःपुन्हा त्रास देणारा आणि हळूहळू वाढणारा असतो.
मुख्य कारणे
- कायम बद्धकोष्ठता
- तिखट, तेलकट, फास्ट-फूडचे सेवन
- दिवसभर बसून राहण्याची सवय
- पाण्याचे कमी सेवन
- आळशी जीवनशैली आणि व्यायामाचा अभाव
- शौचानंतर जास्त वेळ बसणे
- तणाव, चिंता आणि अनियमित दिनचर्या
- प्रसूतीनंतर दबाव वाढणे (स्त्रियांमध्ये)
लक्षणे
| आजार | लक्षणे |
|---|---|
| मूळव्याध | रक्तस्त्राव, सूज, खाज, जडपणा |
| फिशर | तीव्र वेदना, जळजळ, रक्ताची रेष |
| फिस्टुला | पूस्त्राव, सूज, जखम, वाईट वास |
आयुर्वेदातील दृष्टीकोन
आयुर्वेदानुसार, वात आणि पित्त दोष बिघडल्याने गुदविकार वाढतात. चुकीचे पचन, मलावरोध आणि रक्तदूष्टी ही मूळ मुळे आहेत. त्यामुळे आयुर्वेद तीन स्तरांवर उपाय सुचवतो:
✅ आहार सुधारणा (Pathya-Apathya)
✅ जीवनशैली सुधारणा (Dinacharya)
✅ आवश्यक असल्यास पंचकर्म उपचार
आयुर्वेदिक उपचारपद्धती
१) आहार आणि पचन सुधारणा
पचन सुधारल्यास मल मऊ राहतो आणि वेदना, रक्तस्त्राव आणि जखमेची जळजळ कमी होऊ शकते.
२) सिट्झ बाथ आणि स्थानिक आराम उपचार
गरम पाण्याच्या सिट्झ बाथने वेदना, जळजळ आणि सूज कमी होते.
३) दोषानुसार पंचकर्म उपचार
बस्ती, विरेचन यांसारखे उपचार डॉक्टरांच्या सल्ल्याने दिले जाऊ शकतात.
४) पुनरावृत्ती रोखणे
शुक्रतारामध्ये जीवनशैली, आहार, झोप आणि मानसिक स्वास्थ्य यांवरही लक्ष दिले जाते, ज्यामुळे विकार पुन्हा होण्याची शक्यता कमी होते.
Pathya (करावयाचे)
- कोमट पाणी पिणे
- भरपूर भाजी-पालेभाज्या
- तूपयुक्त अन्न (मल मऊ ठेवण्यासाठी)
- रोज चालणे किंवा हलका व्यायाम
- वेळेवर झोप व वेळेवर शौच
Apathya (टाळावयाचे)
- तिखट, मसालेदार, तळलेले पदार्थ
- जंक फूड आणि मैद्याचे पदार्थ
- जास्त चहा-कॉफी, सिगारेट, मद्यपान
- दीर्घकाळ बसून राहणे
- मलविसर्जनात जोर लावणे
निष्कर्ष
गुदरोग लपवण्याचा आजार नाही—तो समजून घेण्याचा आहे. सुरुवातीच्या लक्षणांकडे लक्ष दिल्यास उपचार अधिक सोपे आणि जलद होतात. आयुर्वेद नैसर्गिक आणि सुरक्षित मार्गाने आराम देतो, तसेच भविष्यात होणारी पुनरावृत्तीही टाळतो. योग्य निदान, आहार, दिनचर्या आणि पंचकर्म यांच्या मदतीने आरामशीर व निरोगी जीवन जगता येऊ शकते.
डॉ. चैताली तुषार शेलार आणि डॉ. तुषार हेमंत शेलार यांच्याशी +९१ ७५०७ ९३३ ९३३ वर संपर्क साधा आणि प्रसिद्ध आयुर्वेदिक प्रॅक्टिसच्या मदतीने उपचार करा.
📍 शेलार पार्क, टाकळी रोड कॉर्नर, द्वारका, नाशिक – ४२२०११
📞 +९१ ७५०७ ९३३ ९३३
🌐 www.shukrataraayurved.com
